Adel im Grenzraum. Transkulturelle Verflechtungen im Preußenland vom 18. bis zum 20. Jahrhundert/ Szlachta na pograniczu. Transkulturowe powiązania w Prusach (XVIII-XX w.)

Ort
Danzig
Veranstalter
Pracownia Badań nad Narracjami Pogranicza, Instytut Filologii Germańskiej, Uniwersytet Gdański; Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie; Muzeum Tradycji Szlacheckich, Waplewo, oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku; Instytut Kaszubski, Gdańsk
Datum
22.06.2017 - 24.06.2017
Bewerbungsschluss
28.02.2017
Von
Dorota Zielinska

Im Blickfeld der geplanten Tagung liegen die transkulturellen Verflechtungen innerhalb des Adels im Preußenland im Zeitraum vom 18. bis zum 20. Jahrhundert. Das Preußenland wird zum einen als eine historische Landschaft betrachtet, zum anderen als einer aus verschiedenen Subregionen bestehender Grenzraum. Dabei kann man die Situierung im Grenzraum in diesem Falle unterschiedlich reflektieren, von der Kontaktzone der Kulturen, über die Lage an der Schnittstelle von West- und Osteuropa bis zum Status einer historischen Region, die heute unter verschiedene Nationalstaaten geteilt ist. Die von fließenden Grenzen und von der wechselnden staatlichen Zugehörigkeit geprägte Lage wirkt bis in die Gegenwart nicht selten in Form von Phantomgrenzen, aber auch in diversen Legitimationsbezügen nach. Der Adel in Preußen wird dabei in seinen europäischen und transregionalen Verflechtungen sowie im Kontext wechselnder Herrschaftsverhältnisse betrachtet. Von Heterogenität der Erfahrungen und der sozialen Strategien gekennzeichnet, bildete er in dieser landwirtschaftlich geprägten Region bis 1945 die gesellschaftliche Elite, die über vielfache interne Differenzierungen hinweg die Kategorie der ‚Adligkeit‘ verband.
In den Blick der interdisziplinären Reflexion geraten gerade die Überschneidungspunkte – Akteure, Institutionen und Bereiche, in denen es über „klassische“ nationale Binärpositionierungen und Dichotomisierungen hinweg zur Intensivierung interkultureller Wahrnehmungen und Transfers gekommen ist, und an denen es demzufolge Raum sowohl für Hybridisierungen als auch für Kategorisierungen entstehen konnte. Dabei soll untersucht werden, auf welche Art und Weise Mobilität, grenzüberschreitende Familienbeziehungen oder auch längerfristiges Exil zur Herausbildung von transnationalen Verflechtungen und interkulturellen Wahrnehmungen, oder aber zu neuen sozialen, kulturellen und nationalen Abgrenzungen und Distanzierungen führten.
Gegenstand der Aufmerksamkeit der geplanten Tagung werden die textuellen Repräsentationen des preußischen Adels sein, die zum Teil von dessen Vertretern selbst stammen. Es handelt sich dabei um autobiographische, literarische, historiographische und visuelle Texte, die die Begegnung zweier bzw. mehrerer unterschiedlicher oder gar gegensätzlicher Kulturkreise wiedergeben bzw. reflektieren. In den Fokus wird auch die Frage nach der Integration des (sub)regionalen Aspekts in den jeweiligen Selbstinszenierungen genommen. Die Fragestellung trifft insbesondere solche Forschungsansätze wie die der Gedächtnisforschung bis zur kulturellen Hybridität, Alterität und Dialogizität. Die Fragestellung richtet sich dabei auf folgende im Zusammenhang stehende Themenbereiche:
Der erste zielt auf das Dazwischen und das Durcheinander, sowie Ineinanderübergehen kultureller Phänomene innerhalb des Adels in Preußen, zugleich aber auf Abgrenzung und Distanzierung unter Bezugnahme auf kulturelle Phänomene. Die Fragestellung bezieht sich auf die textuellen Konstruktionen von individuellen und kollektiven Selbstbeschreibungen von Vertretern des Adels, die das Spannungsverhältnis von diversen kollektiven wie individuellen Identitäten und Identitätsverflechtungen thematisieren. Im Mittelpunkt des Interesses stehen daher u.a. raumbezogene Selbst- und Fremdzuschreibungen sowie Markierungen von kultureller Differenz, die mit den funktionierenden gesellschaftlichen Konstruktionen interagieren. Dies umfasst auch Raumbezüge in kollektiven Erinnerungsnarrativen, u.a. im Hinblick auf Familiengedächtnis zum einen, ‚mental maps‘ zum anderen, vermittelt etwa durch Phänomene der ‚Postmemory‘.
Es handelt sich auch um kontextbedingte Sinnstiftungen in Bezug auf die jeweilige Erinnerungsfigur. Dabei kann auch der intergenerationelle Ansatz einbezogen sowie der Mediendiskurs in dieser Hinsicht befragt werden. Berücksichtigt werden sollen auch die klassischen Fragen in diesem Zusammenhang, insbesondere, wie die Begriffe ‚Adligkeit‘ ‚Grenze‘ und ‚Landschaft‘ mit Sinn aufgeladen werden. Hinterfragt werden nicht nur die Projektionen und Repräsentationen selbst, sondern auch, wie darüber reflektiert und wie dies textuell, visuell oder symbolisch vermittelt wird. Auch verwendete Erzählstrategien kommen dabei zur Sprache.
Da man hinsichtlich der Geschichte des Preußenlandes von mehreren historischen Zäsuren sprechen kann, zielt der nächste Themenbereich auf den Aspekt der Liminalität. Es handelt sich daher um kollektive und individuelle Selbstinszenierungen, die in den Bereich der Übergangsphase fallen bzw. die Schwellenphase(n) reflektieren.
Die geplante Tagung hat einen sowohl praxisorientierten als auch theoretischen Austausch zum Ziel. In den Blick genommen werden deshalb Fallstudien genauso wie Operationalisierungen bereits funktionierender Typologien und Konzepte. Auch punktuelle, kontextuelle und komparative Ausblicke auf die weiteren historischen Regionen Mitteleuropas werden begrüßt.
Themenvorschläge (ca. 1500 Anschläge) werden bis zum 28. Februar an die E-Mail-Adressen der Organisatoren erbeten. Die Tagung wird simultan übersetzt (Tagungssprachen: Polnisch und Deutsch). Geplant ist auch eine Studienreise in den ehemaligen Landkreis Sztum / Stuhm und ein Besuch des Museums für Adelstraditionen in Waplewo Wielkie / Waplitz, geführt von Maciej Kraiński, dem Leiter des Museums.

Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk (mborzyszkowska@ug.gda.pl)
Sabine Jagodzinski (jagodzinski@dhi.waw.pl)
Miloš Řezník (reznik@dhi.waw.pl)

Szlachta na pograniczu. Transkulturowe powiązania w Prusach (XVIII-XX w.)
Termin: 22.-24. czerwca 2017
Miejsce: Gdańsk
Organizatorzy:
- Pracownia Badań nad Narracjami Pogranicza, Instytut Filologii Germańskiej, Uniwersytet Gdański
- Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie
- Muzeum Tradycji Szlacheckich w Waplewie, oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku
- Instytut Kaszubski, Gdańsk

Przedmiotem interdyscyplinarnej refleksji planowanej konferencji są transkulturowe powiązania szlachty w Prusach w okresie od XVIII do XX wieku. Prusy ujmowane są zarówno jako krajobraz historyczny, jak i kulturowo wewnętrznie zróżnicowane pogranicze. Usytuowanie na pograniczu otwiera paletę perspektyw postrzegania obszaru – od strefy kulturowego kontaktu, poprzez położenie na styku Europy Zachodniej i Wschodniej, po status historycznego regionu, który po dzień dzisiejszy współdzielą różne państwa narodowe.
Płynność granic i zmienność przynależności państwowych oddziałują nierzadko po współczesność w formie zjawiska granic fantomowych, a zarazem skutkują zróżnicowanymi relacjami podporządkowania. W tym regionie o charakterze rolniczym szlachta stanowiła elitę do 1945 roku, którą ‒ abstrahując od wszelakich wewnętrznych zróżnicowań ‒ scalała kategoria ‘szlacheckości’/’Adligkeit’. W ramach konferencji zamierzamy przyjrzeć się tej społeczno-kulturowej grupie zarówno w kontekście jej europejskich i transregionalnych powiązań, jak i zmiennych relacji podporządkowania, które warunkowały zróżnicowanie doświadczeń i społecznych strategii, obieranych przez jednostki i społeczności.
Istotny przedmiot refleksji stanowią punkty przecięcia – aktorzy, instytucje i obszary, w których dochodziło do zintensyfikowania interkulturowego postrzegania i transferu. Nie ignorując „klasycznych” opozycji binarnych i dychotomicznych podziałów interesują nas przestrzenie kontaktu, w których powstały warunki zarówno do hybrydyzacji, jak i dalszych kategoryzacji. Przy czym istotne jest pytanie, w jaki sposób mobilność, ponadgraniczne powiązania rodzinne, jak i długotrwałe doświadczenie emigracji przyczyniały się do wykształcenia transnarodowych powiązań i międzykulturowej perspektywy postrzegania, czy też wręcz przeciwnie – kolejnych społecznych, kulturowych i narodowych odgraniczeń i zdystansowań.
Pierwszy obszar tematyczny odnosi się do przestrzeni „pomiędzy”, zarazem nachodzenia na siebie zjawisk kulturowych w obrębie społeczności szlachty w Prusach, a także odgraniczania się i dystansowania wobec zjawisk kulturowych. Proponujemy prześledzić indywidualne i kolektywne (auto)kreacje przedstawicieli szlachty lub też dotyczące grupy, które uwzględniają dysonans pomiędzy odmiennymi tożsamościami oraz ich splot. Tematyka ta obejmuje zarówno przestrzennie ujmowane wyobrażenia swojskości i obcości, a także kulturowej różnicy, wchodzące w interakcję z funkcjonującymi społecznie konstrukcjami. Dotyczy to zarówno odniesień przestrzennych w zbiorowym narracjach pamięci, m.in. pamięci rodzinnej czy też map mentalnych, przekazywanych w perspektywie postmemory.
Problematyka konferencji obejmuje także figury pamięci, również w kontekście międzypokoleniowej kulturowej transmisji, jak i dyskursu medialnego. Frapującym zagadnieniem jest przypisywanie znaczeń np. klasycznym w tym kontekście pojęciom tj. ‘szlacheckość’, ‘granica’ i ‘krajobraz’. Pytanie dotyczy zarówno samych projekcji i reprezentacji, jak i poddania ich refleksji, a także strategii narracyjnych przekazu tekstualnego, wizualnego oraz symbolicznego.
Ponieważ w przypadku Prus wyróżnić można szereg historycznych cezur, następny aspekt dotyczy liminalności. Interesują nas zarówno zbiorowe jak i indywidualne (auto)inscenizacje, które przypadają na daną fazę przejściową, jak i teksty poddające ów okres refleksji.
W zamierzeniu organizatorów spotkanie stanowi możliwość zarówno wymiany teoretycznej, jak i podzielenia się wynikami badań konkretnych przypadków, w tym operacjonalizacją istniejących typologii i koncepcji. Zapraszamy także do zaprezentowania punktowych, kontekstowych czy też porównawczych aspektów dotyczących innych historycznych regionów Europy Środkowo-Wschodniej.
Propozycje referatów (o objętości ok. 1500 znaków) prosimy przesyłać na poniższe adresy internetowe organizatorów konferencji do 28 lutego 2017. Spotkanie będzie tłumaczone symultanicznie (języki konferencji: polski i niemiecki). Planujemy także objazd studyjny po Ziemi Sztumskiej i odwiedziny Muzeum Tradycji Szlacheckich w Waplewie. Objazd poprowadzi Maciej Kraiński, kurator muzeum.

dr Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk (mborzyszkowska@ug.gda.pl)
dr Sabine Jagodzinski (jagodzinski@dhi.waw.pl)
prof. dr hab. Miloš Řezník (rezník@dhi.waw.pl)

Kontakt

Sabine Jagodzinski

Deutsches Historisches Institut, Al. Ujazdowskie 39; 00-540 Warszawa

+48/ 22- 525 83 48
+48 / 22 - 525 83 37
jagodzinski@dhi.waw.pl

Zitation
Adel im Grenzraum. Transkulturelle Verflechtungen im Preußenland vom 18. bis zum 20. Jahrhundert/ Szlachta na pograniczu. Transkulturowe powiązania w Prusach (XVIII-XX w.), 22.06.2017 – 24.06.2017 Danzig, in: H-Soz-Kult, 07.02.2017, <www.hsozkult.de/event/id/termine-33196>.